Thực tiễn thi hành Luật Ngân sách Nhà nước thời gian qua cho thấy, thẩm quyền của Hội đồng nhân dân (HĐND) trong lĩnh vực ngân sách tuy đã được quy định khá đầy đủ, song việc thực hiện trên thực tế vẫn còn một số hạn chế. Khâu quyết định dự toán và phân bổ ngân sách, ở nhiều địa phương, HĐND chủ yếu xem xét, thông qua các phương án do Ủy ban nhân dân trình, trong khi mức độ tham gia sâu vào quá trình xây dựng và điều chỉnh dự toán còn hạn chế. Hoạt động giám sát việc chấp hành ngân sách của HĐND đã được quan tâm, song hiệu quả chưa đồng đều; việc theo dõi, đôn đốc thực hiện các kiến nghị sau giám sát, kiểm toán chưa thực sự thường xuyên, dẫn đến tình trạng chậm khắc phục tồn tại trong quản lý, sử dụng ngân sách,…
Toàn cảnh phiên họp (quochoi.vn)
Trong bối cảnh đẩy mạnh cải cách thể chế, phân cấp, phân quyền và nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công, Luật Ngân sách Nhà nước áp dụng từ năm 2026 tiếp tục được hoàn thiện, qua đó đặt ra yêu cầu tăng cường và làm rõ hơn thẩm quyền của HĐND trong lĩnh vực ngân sách nhà nước, nhằm phát huy đầy đủ vai trò của cơ quan dân cử trong quản lý, giám sát và quyết định các vấn đề quan trọng của địa phương.
Vai trò của Hội đồng nhân dân trong quản lý ngân sách nhà nước
Theo quy định của pháp luật, HĐND các cấp có thẩm quyền quyết định dự toán ngân sách địa phương, phương án phân bổ ngân sách; quyết định điều chỉnh dự toán ngân sách trong trường hợp cần thiết; phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương; đồng thời thực hiện giám sát việc chấp hành ngân sách nhà nước trên địa bàn.
Thông qua việc thực hiện các thẩm quyền nêu trên, HĐND đóng vai trò trung tâm trong việc bảo đảm ngân sách địa phương được phân bổ đúng mục tiêu, đúng định hướng phát triển kinh tế - xã hội, phù hợp với khả năng cân đối ngân sách và yêu cầu thực tiễn của địa phương. Hoạt động giám sát của HĐND góp phần tăng cường kỷ luật, kỷ cương tài chính, phòng ngừa lãng phí, thất thoát trong quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước.
Những điểm nhấn trong việc hoàn thiện thẩm quyền của HĐND theo Luật Ngân sách Nhà nước năm 2025
Luật Ngân sách Nhà nước năm 2025 tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý về quản lý ngân sách theo hướng nâng cao tính công khai, minh bạch, trách nhiệm giải trình và hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính công. Trong đó, thẩm quyền của HĐND được củng cố và tăng cường trên một số phương diện quan trọng.
Trước hết, vai trò quyết định của HĐND trong chu trình ngân sách được nhấn mạnh hơn. HĐND không chỉ thực hiện việc thông qua các phương án do Ủy ban nhân dân trình mà còn được tạo điều kiện để tham gia sâu hơn vào quá trình xem xét, thảo luận, đánh giá dự toán và phương án phân bổ ngân sách, bảo đảm các quyết định ngân sách sát với thực tiễn và nhu cầu phát triển của địa phương.
Bên cạnh đó, việc hoàn thiện thẩm quyền của HĐND gắn liền với yêu cầu phân cấp, phân quyền quản lý ngân sách. Khi địa phương được giao quyền tự chủ cao hơn về tài chính, HĐND cần có thẩm quyền tương xứng để quyết định các vấn đề ngân sách quan trọng, đồng thời bảo đảm sự kiểm soát chặt chẽ, tránh tình trạng buông lỏng quản lý hoặc sử dụng ngân sách kém hiệu quả.
Ngoài ra, Luật Ngân sách Nhà nước năm 2025 tiếp tục đề cao vai trò giám sát của HĐND đối với việc chấp hành ngân sách. HĐND được tăng cường thẩm quyền tiếp cận thông tin, theo dõi việc thực hiện các kết luận, kiến nghị sau giám sát, kiểm toán, qua đó nâng cao trách nhiệm của các cơ quan, đơn vị trong quản lý và sử dụng ngân sách nhà nước.
Biểu quyết thông qua Luật Ngân sách Nhà nước (quochoi.vn)
Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện thẩm quyền của HĐND
Để việc hoàn thiện thẩm quyền của HĐND theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2025 được triển khai hiệu quả trong thực tiễn, cần tập trung thực hiện một số giải pháp trọng tâm.
Trước hết, cần cụ thể hóa đầy đủ, rõ ràng thẩm quyền của HĐND trong các văn bản hướng dẫn thi hành luật, bảo đảm tính thống nhất và khả thi khi áp dụng ở các địa phương.
Thứ hai, nâng cao chất lượng thông tin, báo cáo về ngân sách cung cấp cho HĐND, bảo đảm kịp thời, đầy đủ, chính xác, tạo cơ sở để HĐND xem xét, quyết định và giám sát ngân sách một cách hiệu quả.
Thứ ba, chú trọng bồi dưỡng, nâng cao năng lực chuyên môn, kỹ năng phân tích tài chính – ngân sách cho đại biểu HĐND, nhất là đại biểu hoạt động chuyên trách, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao trong quản lý ngân sách nhà nước.
Thứ tư, tăng cường phối hợp chặt chẽ giữa HĐND, Ủy ban nhân dân và các cơ quan liên quan trong quá trình lập, chấp hành và quyết toán ngân sách, bảo đảm các quyết định của HĐND được tổ chức thực hiện nghiêm túc, hiệu quả.
Hoàn thiện thẩm quyền của Hội đồng nhân dân theo quy định của Luật Ngân sách Nhà nước năm 2025 có ý nghĩa quan trọng trong việc nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý ngân sách nhà nước ở địa phương. Qua đó, góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực tài chính công, tăng cường tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế – xã hội trong giai đoạn mới.
MẠNH THẮNG