Quốc hội biểu quyết thông qua Nghị quyết về dự toán ngân sách năm 2026. Nguồn: media.quochoi.vn

Thực tiễn phân cấp ngân sách và trường hợp tỉnh Vĩnh Long

Theo quy định hiện hành, ngân sách nhà nước được tổ chức gồm ngân sách trung ương và ngân sách địa phương. Trong đó, ngân sách địa phương do Hội đồng nhân dân cấp tỉnh quyết định và tổ chức thực hiện, bao gồm ngân sách cấp tỉnh và ngân sách cấp xã. Việc không còn tổ chức ngân sách cấp huyện như một cấp ngân sách độc lập đã góp phần tinh giản hệ thống, đồng thời nâng cao vai trò điều hành trực tiếp của cấp tỉnh và cấp cơ sở.

Tại tỉnh Vĩnh Long, Hội đồng nhân dân tỉnh giữ vai trò trung tâm trong việc quyết định dự toán thu – chi, phân bổ ngân sách và giám sát quá trình thực hiện. Thông qua các nghị quyết về phân cấp nguồn thu, nhiệm vụ chi và điều hành ngân sách, cơ quan này đảm bảo việc phân bổ nguồn lực phù hợp với mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của địa phương.

Về cơ chế phân bổ nguồn thu, ngân sách tỉnh được hình thành từ các khoản thu hưởng 100%, các khoản thu phân chia theo tỷ lệ với ngân sách trung ương và các khoản bổ sung cân đối. Cơ chế này giúp địa phương chủ động hơn trong khai thác nguồn thu, song vẫn duy trì vai trò điều tiết của trung ương. Đối với nhiệm vụ chi, nguyên tắc “cấp nào quản lý thì cấp đó chi” được áp dụng rõ ràng: cấp tỉnh đảm nhận các nhiệm vụ chi lớn, mang tính chiến lược như đầu tư hạ tầng, giáo dục, y tế, an sinh xã hội; cấp xã đảm nhiệm các khoản chi gắn trực tiếp với đời sống dân cư và hoạt động của chính quyền cơ sở.

Việc không còn cấp ngân sách trung gian đã giúp rút ngắn quy trình phân bổ, tăng tính minh bạch. Đồng thời, tính tự chủ tài chính của tỉnh Vĩnh Long có chuyển biến tích cực khi Hội đồng nhân dân tỉnh có điều kiện chủ động hơn trong điều hành ngân sách.

Một số tồn tại, hạn chế

Bên cạnh những kết quả đạt được, cơ chế phân cấp ngân sách hiện nay vẫn còn một số điểm cần tiếp tục hoàn thiện. Trước hết, mức độ tự chủ tài chính của địa phương, trong đó có Vĩnh Long, tuy đã được cải thiện nhưng chưa thật sự đồng đều, do nguồn thu còn phụ thuộc vào điều kiện phát triển kinh tế.

Ngoài ra, việc phân cấp trong một số lĩnh vực đôi khi chưa thật sự cụ thể, có thể gây khó khăn nhất định trong quá trình triển khai. Năng lực quản lý tài chính ở cấp cơ sở nhìn chung đã được nâng lên, song vẫn cần tiếp tục củng cố để đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ ngày càng cao.

Biểu quyết thông qua Nghị quyết tại kỳ họp cuối năm 2025 - HĐND tỉnh khóa X

Giải pháp hoàn thiện cơ chế phân cấp ngân sách

Để nâng cao hiệu quả phân cấp ngân sách nói chung và tại tỉnh Vĩnh Long nói riêng, cần triển khai một số giải pháp đồng bộ. Trước hết, cần tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý theo hướng phân định rõ nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa các cấp, đảm bảo minh bạch và dễ thực hiện. Việc rà soát, điều chỉnh cơ chế phân cấp giữa cấp tỉnh và cấp xã là cần thiết để phù hợp với mô hình mới.

Thứ hai, cần tăng cường năng lực tài chính và quản lý cho cấp cơ sở, đặc biệt là cấp xã, thông qua đào tạo cán bộ, ứng dụng công nghệ số và cải tiến quy trình quản lý ngân sách.

Thứ ba, đẩy mạnh khai thác nguồn thu tại chỗ, nhất là từ đất đai và các hoạt động kinh tế địa phương, nhằm nâng cao tính tự chủ tài chính, đồng thời vẫn đảm bảo sự hỗ trợ hợp lý từ ngân sách trung ương.

Thứ tư, nâng cao hiệu quả giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh thông qua các hoạt động giám sát chuyên đề, chất vấn và giải trình; đồng thời tăng cường công khai, minh bạch ngân sách để nâng cao trách nhiệm giải trình.

Kết luận

Phân cấp ngân sách là xu hướng tất yếu trong cải cách tài chính công. Thực tiễn cho thấy mô hình phân cấp theo hướng tinh gọn đã mang lại nhiều kết quả tích cực. Trong thời gian tới, việc tiếp tục hoàn thiện cơ chế, nâng cao năng lực quản lý và tăng cường giám sát sẽ góp phần sử dụng hiệu quả nguồn lực, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội bền vững.

Mạnh Thắng