Hội nghị lấy ý kiến về dự thảo Nghị định hướng dẫn Luật Ngân sách. Nguồn: vov.vn
Khẳng định vị trí của quyết toán trong chu trình ngân sách
Theo quy định của Luật Ngân sách năm 2025, quyết toán ngân sách là khâu bắt buộc, khép kín chu trình quản lý ngân sách nhà nước. Đây không chỉ là hoạt động tổng hợp số liệu thu - chi sau khi kết thúc năm ngân sách, mà còn là quá trình đánh giá toàn diện việc thực hiện dự toán, hiệu quả sử dụng nguồn lực tài chính công và mức độ tuân thủ kỷ luật ngân sách.
Luật quy định rõ nguyên tắc quản lý ngân sách phải bảo đảm công khai, minh bạch, trung thực và đầy đủ. Trên cơ sở đó, nội dung quyết toán được mở rộng, không chỉ phản ánh số liệu kế toán mà còn gắn với phân tích, đánh giá hiệu quả chi tiêu công, phù hợp với yêu cầu quản trị hiện đại.
Thẩm quyền của HĐND trong quyết toán ngân sách: từ hình thức sang thực chất
Trong hệ thống quản lý ngân sách địa phương, HĐND là cơ quan quyết định, đồng thời là chủ thể thực hiện quyền giám sát đối với toàn bộ hoạt động tài chính công tại địa phương. Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 tiếp tục kế thừa và phát triển quy định này theo hướng nâng cao vai trò, trách nhiệm của HĐND trong công tác quyết toán.
Trước hết, HĐND các cấp có thẩm quyền xem xét, thảo luận và phê chuẩn quyết toán ngân sách địa phương trên cơ sở báo cáo do Ủy ban nhân dân cùng cấp trình. Việc phê chuẩn được thực hiện bằng nghị quyết của HĐND, là căn cứ pháp lý xác nhận việc hoàn thành chu trình ngân sách tại địa phương. Tuy nhiên, điểm mới quan trọng là việc phê chuẩn không còn mang tính thủ tục đơn thuần mà phải bảo đảm đánh giá đầy đủ tính hợp pháp, tính chính xác và tính hiệu quả của việc quản lý, sử dụng ngân sách.
Cùng với đó, thẩm quyền của HĐND gắn chặt với chức năng giám sát tài chính công. HĐND không chỉ kiểm tra việc chấp hành dự toán mà còn phải xem xét sự phù hợp giữa quyết toán và dự toán đã được quyết định, làm rõ nguyên nhân của các khoản vượt thu, vượt chi hoặc chuyển nguồn. Đặc biệt, Luật năm 2025 đặt ra yêu cầu đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách, qua đó từng bước chuyển từ tư duy kiểm soát số liệu sang kiểm soát chất lượng chi tiêu công.
Hoạt động thẩm tra của Ban Kinh tế - Ngân sách, giữ vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng quyết toán. Thông qua thẩm tra, các nội dung về tính hợp pháp, hợp lệ của số liệu, việc chấp hành kỷ luật tài chính và hiệu quả sử dụng ngân sách được xem xét một cách độc lập, khách quan trước khi trình HĐND quyết định. Đây là cơ chế quan trọng nhằm hạn chế tình trạng phê chuẩn mang tính hình thức.
Hội đồng nhân dân xã Càng Long biểu quyết thông qua Nghị quyết.
Nguồn: Trang web Xã Càng Long - tỉnh Vĩnh Long
Thay đổi hệ thống ngân sách và tác động đến thẩm quyền HĐND
Một điểm mới đáng chú ý của Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 là việc tổ chức lại hệ thống ngân sách địa phương theo hướng tinh gọn, chỉ còn hai cấp là cấp tỉnh và cấp xã. Sự thay đổi này kéo theo việc điều chỉnh phạm vi và nội dung quyết toán ngân sách, đồng thời làm rõ hơn vai trò của HĐND ở từng cấp.
HĐND cấp tỉnh không chỉ phê chuẩn quyết toán ngân sách cấp mình mà còn xem xét tổng hợp ngân sách toàn địa phương, qua đó giữ vai trò trung tâm trong điều phối và giám sát tài chính. Trong khi đó, HĐND cấp xã trực tiếp quyết định và phê chuẩn ngân sách cấp mình, với mức độ tự chủ và trách nhiệm cao hơn so với trước đây. Điều này đòi hỏi năng lực giám sát và trình độ chuyên môn của đại biểu HĐND phải được nâng lên tương ứng.
Quy trình quyết toán ngân sách theo quy định mới
Quy trình quyết toán ngân sách được thực hiện chặt chẽ theo quy định của Luật và văn bản hướng dẫn, đặc biệt là Nghị định số 73/2026/NĐ-CP. Theo đó, sau khi kết thúc năm ngân sách, Ủy ban nhân dân các cấp có trách nhiệm lập báo cáo quyết toán, bao gồm đầy đủ các nội dung về thu, chi, kết dư hoặc bội chi, cũng như việc xử lý các khoản chuyển nguồn.
Báo cáo này được gửi đến HĐND để thẩm tra. Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND tiến hành thẩm tra trên nhiều phương diện, từ tính chính xác của số liệu đến mức độ tuân thủ pháp luật và hiệu quả sử dụng ngân sách. Trên cơ sở đó, HĐND tổ chức kỳ họp để thảo luận công khai và biểu quyết thông qua nghị quyết phê chuẩn quyết toán.
Sau khi được phê chuẩn, quyết toán ngân sách phải được công khai theo quy định, tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội tham gia giám sát. Đây là yêu cầu bắt buộc, góp phần nâng cao tính minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý ngân sách.
Tăng cường trách nhiệm giải trình và giám sát xã hội
Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm giải trình của các cơ quan sử dụng ngân sách. Trong quá trình xem xét quyết toán, HĐND có quyền yêu cầu Ủy ban nhân dân và các đơn vị liên quan giải trình cụ thể về những vấn đề phát sinh, đặc biệt là các khoản chi chưa hiệu quả hoặc sai phạm trong quản lý tài chính.
Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh công khai ngân sách tạo điều kiện để Mặt trận Tổ quốc và người dân tham gia giám sát, qua đó hình thành cơ chế giám sát đa chiều, góp phần nâng cao kỷ luật tài chính và hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Kết luận
Có thể khẳng định rằng, Luật Ngân sách nhà nước năm 2025 (số 89/2025/QH15) và Nghị định số 73/2026/NĐ-CP đã tạo ra bước chuyển quan trọng trong công tác quyết toán ngân sách nhà nước. Trong đó, vai trò và thẩm quyền của HĐND các cấp được nâng lên rõ rệt, từ phê chuẩn mang tính thủ tục sang kiểm soát thực chất, toàn diện và gắn với trách nhiệm giải trình.
Việc triển khai nghiêm túc, đồng bộ các quy định của pháp luật sẽ góp phần nâng cao hiệu quả quản lý tài chính công, bảo đảm tính minh bạch, kỷ luật ngân sách và thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội bền vững trong giai đoạn mới.
Mạnh Thắng