Đảng, Nhà nước và Quốc hội đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách và văn bản pháp luật quan trọng nhằm triển khai mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, tạo cơ sở pháp lý cho việc sắp xếp tổ chức bộ máy và phân định thẩm quyền giữa các cấp chính quyền.

Với mục tiêu xây dựng bộ máy hành chính nhà nước nói chung, mô hình chính quyền địa phương 02 cấp nói riêng theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả, gần dân và phục vụ Nhân dân tốt hơn; lấy người dân làm trung tâm, chuyển đổi số làm nền tảng. Theo đó, công tác sắp xếp tổ chức bộ máy các bộ, ngành Trung ương đạt nhiều kết quả tích cực, hoàn thiện mô hình tổ chức bộ quản lý đa ngành, đa lĩnh vực. Cụ thể, Chính phủ hiện có 14 bộ và 3 cơ quan ngang bộ (giảm 05 cơ quan) và 05 cơ quan thuộc Chính phủ (giảm 03 cơ quan). Tổng cộng đã giảm hơn 22.000 biên chế tại các bộ, ngành.

Việc sắp xếp đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã cũng đạt được những kết quả quan trọng. Tổng số đơn vị hành chính cấp tỉnh giảm từ 63 xuống còn 34 (gồm 28 tỉnh và 06 thành phố trực thuộc Trung ương), kết thúc hoạt động 696 đơn vị hành chính cấp huyện. Mô hình chính quyền địa phương chuyển từ 03 cấp thành 02 cấp, giảm từ 10.035 đơn vị hành chính cấp xã còn 3.321 đơn vị kể từ ngày 01/7/2025. Đồng thời giảm 710 cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp tỉnh và 8.289 cơ quan chuyên môn thuộc UBND cấp huyện.

Việc chuyển đổi mô hình chính quyền địa phương từ 03 cấp sang 02 cấp (cấp tỉnh và cấp cơ sở) dẫn tới sự thay đổi căn bản về quy mô tổ chức, phân bổ công việc và yêu cầu năng lực của đội ngũ cán bộ, công chức, viên chức. Bộ máy chính quyền cơ sở duy trì hoạt động ổn định; ý thức chấp hành kỷ luật, kỷ cương hành chính được nâng lên; công chức từng bước thích ứng với cơ chế, nhiệm vụ mới.

Một số lĩnh vực như giải quyết thủ tục hành chính, ứng dụng công nghệ thông tin, quản lý đất đai, tài chính - ngân sách… đã có cải thiện. Nhiều địa phương chủ động sắp xếp nhân sự, tăng cường phối hợp và duy trì nền nếp trong điều hành, góp phần bảo đảm ổn định đời sống và phục vụ người dân. Một số văn bản quy phạm pháp luật được ban hành kịp thời giúp địa phương tháo gỡ vướng mắc, trong đó Luật Tổ chức chính quyền địa phương đã góp phần giúp bộ máy đi vào hoạt động tương đối ổn định.

Tuy vậy, quá trình vận hành của chính quyền cũng cho thấy mô hình mới vẫn bộc lộ những khó khăn và hạn chế cần tiếp tục khắc phục. Một số nhiệm vụ phát sinh sau khi sắp xếp chưa có hướng dẫn đầy đủ; chế độ, chính sách và định mức chi đối với nhiệm vụ mới (trước đây thuộc cấp huyện, nay chuyển về cấp xã) chưa cụ thể và kịp thời; khối lượng công việc tăng nhưng nguồn lực về nhân sự, cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật chưa được điều chỉnh tương ứng.

Khối lượng và tính chất công việc tại cấp cơ sở gia tăng nhưng biên chế, cơ cấu nhân sự chưa được điều chỉnh tương xứng, gây áp lực lớn đối với đội ngũ chuyên môn. Bên cạnh đó, năng lực quản lý tổng hợp, liên ngành của đội ngũ cán bộ còn hạn chế, nhất là trong các lĩnh vực chuyên sâu; quy trình phối hợp giữa các cơ quan liên quan chưa đồng bộ; hệ thống dữ liệu số và hạ tầng kỹ thuật chưa bảo đảm yêu cầu vận hành liên thông. Điều kiện trụ sở làm việc ở nhiều nơi chưa phù hợp với mô hình mới, ảnh hưởng đến tiến độ và chất lượng phục vụ người dân.

Bên cạnh đó, một số quy định pháp luật còn chồng chéo, thiếu thống nhất giữa luật và văn bản hướng dẫn thi hành.

Tại khoản 2 Điều 103 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2015 có quy định về đại biểu HĐND hoạt động không chuyên trách phải dành thời gian tham gia nhiệm vụ. Tuy nhiên, Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 chưa quy định cụ thể nội dung này, dẫn đến khó khăn trong đánh giá kết quả hoạt động hằng năm.

Bên cạnh đó, thiếu cơ sở để đánh giá kết quả hoạt động nên khó khăn trong công tác đánh giá, phân loại, quy hoạch, giới thiệu nhân sự HĐND.

Tại khoản 8 Điều 14 Luật Tổ chức chính quyền địa phương năm 2025 quy định về việc công chức cấp xã được ủy quyền ký thừa ủy quyền và sử dụng con dấu. Tuy nhiên hiện nay chưa thực hiện được do chưa đồng bộ với quy định về thẩm quyền ủy quyền của Chủ tịch UBND cấp xã.

Một số quy định khác cũng chưa được sửa đổi kịp thời gây chồng chéo. Ví dụ, thẩm quyền quản lý công chức, viên chức giữa Chủ tịch UBND cấp xã theo Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Sở Giáo dục và Đào tạo theo Nghị định số 142/2025/NĐ-CP còn chưa thống nhất.

Theo Nghị định 361/2025/NĐ-CP về vị trí việc làm công chức, có hiệu lực từ 31/12/2025, vị trí việc làm cấp xã được quy định khá nhiều nhưng biên chế bố trí còn hạn chế, gây áp lực lớn cho đội ngũ công chức. Ví dụ, một số nhiệm vụ kiểm tra, xử lý vi phạm trong lĩnh vực y tế, giáo dục, văn hóa… được giao cho một chuyên viên phụ trách là chưa phù hợp với yêu cầu thực tiễn.

Từ thực tiễn hoạt động có thể thấy mô hình chính quyền 2 cấp cơ bản vận hành ổn định, thể hiện sự nỗ lực rất lớn của chính quyền cơ sở. Tuy nhiên, để mô hình phát huy hiệu quả đầy đủ, cần tiếp tục hoàn thiện các điều kiện bảo đảm, đặc biệt là khung pháp lý, nhân sự, cơ sở vật chất và hạ tầng số.

Từ những hạn chế, khó khăn đã nêu, để giúp chính quyền địa phương 02 cấp, nhất là cấp xã nâng cao chất lượng hoạt động, cần có sự chung tay giữa Trung ương và địa phương tập trung một số nội dung sau:

Một là, hoàn thiện thể chế về giám sát và đánh giá đại biểu HĐND, có cơ chế báo cáo, đánh giá hằng năm làm cơ sở xếp loại, quy hoạch, sử dụng cán bộ.

Hai là, đẩy nhanh tiến độ rà soát, đồng bộ hóa các quy định về phân cấp, phân quyền; loại bỏ quy định chồng chéo, mâu thuẫn, bảo đảm rõ thẩm quyền và trách nhiệm, tránh gây tâm lý e ngại trong thực thi nhiệm vụ.

Ba là, hiện đại hóa hạ tầng số liên thông, bảo đảm vận hành thông suốt từ cấp xã đến tỉnh, liên thông với các bộ, ngành và Cổng dịch vụ công quốc gia; đồng thời nâng cao chất lượng dữ liệu và dịch vụ công trực tuyến.

Bốn là, tối ưu hóa nguồn nhân lực và vị trí việc làm; hoàn thiện thể chế về biên chế, tiêu chuẩn đơn vị hành chính, chế độ tiền lương, phụ cấp theo hướng đồng bộ, phù hợp với khối lượng công việc thực tế.

Năm là, đổi mới tư duy làm việc của đội ngũ công chức, chuyển mạnh từ tư duy hành chính sang tư duy phục vụ, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm; đồng thời gắn với đánh giá theo hiệu quả công việc và trách nhiệm người đứng đầu.

Tóm lại, chúng ta đang nỗ lực từng bước để hiện thực hóa kỳ vọng của Đảng, Nhà nước và Nhân dân về xây dựng chính quyền phục vụ, gần dân, vì dân. Chính quyền địa phương 02 cấp cần tiếp tục vận hành ổn định, đồng thời lắng nghe phản hồi từ người dân và doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, quan hệ phối hợp giữa Trung ương và địa phương cần được duy trì theo cơ chế hai chiều, kịp thời tháo gỡ khó khăn. Việc phân cấp, ủy quyền phải đi đôi với kiểm soát quyền lực chặt chẽ, “giao quyền đến đâu, kiểm soát đến đó”, bảo đảm rõ trách nhiệm cá nhân.

Song song với hoàn thiện thể chế, cần chuẩn hóa và nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ, đẩy mạnh cải cách đánh giá theo hiệu quả thực chất (KPI) và đổi mới chính sách đãi ngộ, tạo nền tảng vững chắc để củng cố niềm tin của Nhân dân vào chính quyền “gần dân, hiểu dân, vì dân”, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

THANH TÙNG