Giám sát ngân sách là một trong những công cụ quan trọng nhằm bảo đảm kỷ luật tài chính, tăng cường tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình trong quản lý, sử dụng nguồn lực công. Một cơ chế giám sát hiệu quả không chỉ giúp kiểm soát việc chấp hành các quy định về thu, chi ngân sách mà còn góp phần đánh giá chất lượng đầu ra, hiệu quả kinh tế - xã hội của các chương trình, dự án sử dụng vốn nhà nước.
Quang cảnh phiên họp thẩm tra của Ban Kinh tế - Ngân sách HĐND tỉnh (Ảnh: Tuyết Nga - Báo Vĩnh Long)
Đối với tỉnh Vĩnh Long, trong quá trình triển khai nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội năm 2026, công tác quản lý và giám sát ngân sách tiếp tục được xác định là nhiệm vụ quan trọng. Theo Báo cáo của UBND tỉnh về kết quả thực hiện nhiệm vụ thu, chi ngân sách nhà nước 6 tháng đầu năm 2026, tình hình tài chính - ngân sách của tỉnh cơ bản bảo đảm theo kế hoạch, tạo nguồn lực thực hiện các nhiệm vụ phát triển địa phương.
Trong 6 tháng đầu năm 2026, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn tỉnh ước đạt 13.350,890 tỷ đồng, bằng 59,13% dự toán Hội đồng nhân dân tỉnh giao. Trong đó, thu nội địa đạt bằng 59,43% dự toán năm; thu từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt bằng 54,57% dự toán. Một số khoản thu chủ yếu có mức tăng khá như: thu khu vực kinh tế ngoài quốc doanh tăng 45,43% so với cùng kỳ; thu từ khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài tăng 50,68%; thuế thu nhập cá nhân tăng 17,06%; thu từ hoạt động xổ số tăng 8,21% so với cùng kỳ năm 2025.
Bên cạnh kết quả tích cực, một số khoản thu còn thấp so với tiến độ dự toán như thu tiền sử dụng đất; thu tiền cấp quyền khai thác tài nguyên khoáng sản, tài nguyên nước. Điều này cho thấy yêu cầu tăng cường giám sát, phân tích, dự báo và quản lý hiệu quả các nguồn thu ngân sách là nhiệm vụ cần được quan tâm.
Về chi ngân sách địa phương, 6 tháng đầu năm 2026 chi thường xuyên bảo đảm các nhiệm vụ về giáo dục, y tế, quốc phòng, an ninh, an sinh xã hội và các chính sách tiền lương, chế độ đối với cán bộ, công chức, viên chức. Đối với chi đầu tư phát triển thì kết quả giải ngân chưa đạt yêu cầu. Đây là nội dung cần tiếp tục được giám sát chặt chẽ nhằm bảo đảm nguồn vốn đầu tư công được triển khai đúng tiến độ, phát huy hiệu quả.
Cơ sở và yêu cầu của công tác giám sát ngân sách
Cơ chế giám sát ngân sách nhà nước được thực hiện trên cơ sở các quy định của pháp luật về tài chính công, trong đó xác định ngân sách phải được quản lý thống nhất, công khai, minh bạch, tiết kiệm và hiệu quả.
Hoạt động giám sát ngân sách được thực hiện thông qua nhiều chủ thể. Quốc hội và Hội đồng nhân dân các cấp thực hiện quyền quyết định dự toán, phân bổ ngân sách và giám sát việc chấp hành ngân sách. Chính phủ và UBND các cấp tổ chức điều hành, kiểm tra việc thực hiện dự toán. Cơ quan tài chính, Kho bạc Nhà nước thực hiện kiểm soát thu, chi; cơ quan kiểm toán, thanh tra thực hiện kiểm tra tính tuân thủ và hiệu quả sử dụng nguồn lực công.
Bên cạnh đó, công khai ngân sách là một yêu cầu quan trọng nhằm tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp, tổ chức xã hội tham gia giám sát hoạt động tài chính nhà nước, góp phần nâng cao trách nhiệm giải trình của cơ quan quản lý.
Trong giai đoạn hiện nay, công tác giám sát ngân sách không chỉ tập trung vào việc khoản thu, khoản chi có đúng quy định hay không mà cần hướng đến đánh giá hiệu quả sử dụng ngân sách, mức độ hoàn thành mục tiêu của từng chương trình, dự án và tác động đối với phát triển kinh tế - xã hội.
Quang cảnh một buổi giám sát tại Sở Tài chính (Ảnh: Tuyết Nga - Báo Vĩnh Long)
Thực trạng giám sát ngân sách tại tỉnh Vĩnh Long
Trong thời gian qua, tỉnh Vĩnh Long đã từng bước nâng cao chất lượng quản lý, điều hành và giám sát ngân sách. Việc lập dự toán, phân bổ và sử dụng ngân sách ngày càng gắn với các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, ưu tiên cho các lĩnh vực thiết yếu như đầu tư hạ tầng, giáo dục, y tế, an sinh xã hội và chuyển đổi số.
Công tác giám sát của Hội đồng nhân dân tỉnh được thực hiện thông qua hoạt động thẩm tra dự toán, quyết toán ngân sách, giám sát chuyên đề, chất vấn và theo dõi việc thực hiện các kiến nghị sau giám sát. Qua đó, góp phần nâng cao trách nhiệm của cơ quan quản lý, đơn vị sử dụng ngân sách.
Trong lĩnh vực thu ngân sách, các cơ quan chức năng đã tăng cường quản lý nguồn thu, chống thất thu, mở rộng cơ sở thuế, ứng dụng công nghệ thông tin trong quản lý thuế. Kết quả thu 6 tháng đầu năm 2026 đạt trên 59% dự toán cho thấy công tác điều hành thu ngân sách có nhiều chuyển biến tích cực.
Trong lĩnh vực chi ngân sách, tỉnh đã bảo đảm nguồn lực thực hiện các nhiệm vụ thường xuyên, đồng thời tập trung triển khai kế hoạch đầu tư công. Tuy nhiên, tiến độ giải ngân vốn đầu tư công còn chậm do một số nguyên nhân như khó khăn trong giải phóng mặt bằng, nguồn cung vật liệu xây dựng, thủ tục đầu tư và năng lực triển khai của một số chủ đầu tư, nhà thầu.
Bên cạnh những kết quả đạt được, công tác giám sát ngân sách cho thấy vẫn còn một số hạn chế: khả năng khai thác dữ liệu ngân sách phục vụ phân tích, dự báo và cảnh báo sớm còn hạn chế; công khai ngân sách tuy được thực hiện nhưng mức độ dễ tiếp cận đối với người dân chưa cao; việc đánh giá hiệu quả sau đầu tư đối với một số dự án sử dụng vốn ngân sách cần tiếp tục được quan tâm.
Giải pháp hoàn thiện cơ chế giám sát ngân sách
Thứ nhất, chuyển từ giám sát tuân thủ sang giám sát hiệu quả
Công tác giám sát ngân sách cần chuyển trọng tâm từ việc kiểm tra thủ tục, hồ sơ sang đánh giá hiệu quả sử dụng nguồn lực. Đối với mỗi khoản chi, cần xem xét mục tiêu đặt ra, kết quả đạt được và tác động thực tế đối với phát triển kinh tế - xã hội.
Đặc biệt, đối với đầu tư công, cần tăng cường giám sát toàn bộ quá trình từ chuẩn bị đầu tư, bố trí vốn, triển khai dự án đến đánh giá hiệu quả sau khi hoàn thành. Việc giải ngân vốn đầu tư công chậm trong 6 tháng đầu năm 2026 cho thấy cần có cơ chế giám sát thường xuyên hơn đối với từng dự án, từng chủ đầu tư.
Thứ hai, nâng cao chất lượng giám sát của Hội đồng nhân dân
Hội đồng nhân dân các cấp cần tiếp tục đổi mới phương thức giám sát ngân sách theo hướng chuyên sâu, tập trung vào những lĩnh vực có quy mô chi lớn hoặc tiềm ẩn rủi ro. Tăng cường đánh giá, nghiên cứu sâu trong thẩm tra ngân sách; theo dõi việc thực hiện kiến nghị sau giám sát; gắn kết quả giám sát với trách nhiệm của cơ quan quản lý và người đứng đầu đơn vị sử dụng ngân sách.
Thứ ba, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý và giám sát ngân sách
Xây dựng hệ thống dữ liệu ngân sách tập trung, kết nối giữa cơ quan tài chính, thuế, kho bạc và cơ quan giám sát sẽ giúp nâng cao tính minh bạch và khả năng phân tích. Thông qua ứng dụng công nghệ số, cơ quan quản lý có thể theo dõi tiến độ thu, chi; giám sát giải ngân đầu tư công; phát hiện sớm nguy cơ giảm thu, chậm tiến độ hoặc sử dụng vốn chưa hiệu quả.
Thứ tư, tăng cường công khai, minh bạch và sự tham gia của xã hội
Công khai ngân sách cần được thực hiện theo hướng dễ hiểu, dễ tiếp cận hơn. Bên cạnh công bố số liệu, cần giải thích mục tiêu, kết quả và tác động của các khoản thu, chi lớn. Nghiên cứu triển khai các công cụ như báo cáo ngân sách dành cho người dân nhằm tăng khả năng giám sát của cộng đồng.
Thứ năm, tăng cường kiểm tra, thanh tra, kiểm toán đối với lĩnh vực rủi ro
Cần tập trung giám sát các lĩnh vực như đầu tư xây dựng cơ bản, mua sắm công, quản lý tài sản công, các chương trình hỗ trợ từ ngân sách và các nguồn thu từ đất, tài nguyên. Việc kiểm tra, thanh tra không chỉ nhằm phát hiện, xử lý sai phạm mà còn giúp phòng ngừa rủi ro, nâng cao kỷ luật tài chính và hiệu quả sử dụng ngân sách.
Kết luận
Hoàn thiện cơ chế giám sát ngân sách là yêu cầu tất yếu nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn lực công, nhất là trong bối cảnh nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội ngày càng lớn.
Thực tiễn thực hiện nhiệm vụ thu, chi ngân sách 6 tháng đầu năm 2026 của tỉnh Vĩnh Long cho thấy công tác quản lý tài chính - ngân sách đã đạt nhiều kết quả tích cực, tạo nguồn lực quan trọng phục vụ phát triển địa phương. Tuy nhiên, những vấn đề như tiến độ giải ngân đầu tư công, biến động nguồn thu và yêu cầu nâng cao hiệu quả chi ngân sách đòi hỏi phải tiếp tục đổi mới công tác giám sát.
Trong thời gian tới, tỉnh Vĩnh Long cần tiếp tục xây dựng cơ chế giám sát ngân sách hiện đại, minh bạch, dựa trên dữ liệu và hướng đến kết quả; trong đó trọng tâm là nâng cao trách nhiệm giải trình, đẩy mạnh chuyển đổi số và đánh giá thực chất hiệu quả sử dụng từng nguồn lực ngân sách.
Một cơ chế giám sát hiệu quả sẽ góp phần bảo đảm ngân sách nhà nước được quản lý chặt chẽ, sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả, tạo nền tảng quan trọng cho sự phát triển kinh tế - xã hội bền vững của tỉnh trong giai đoạn mới.
Mạnh Thắng